مىفهميديم همان‌طورى كه حضرت موسى همهء جهات و حيثيات را كه يكى از آنها ولايت مىباشد ، دارا هستند ، علما نيز داراى حيثيت ولايت مىباشند ، ليكن چون اين‌طور نفرموده و علما را نازل منزلهء شخص قرار نداده ، نمىتوانيم از جملهء مزبور چنين استفاده‌اى را بنماييم . در جواب اين اشكال ، بايد عرض كنم كه ميزان در فهم روايات و ظواهر الفاظ ، عرف عام و فهم متعارف مردم است ، نه تجزيه و تحليل‌هاى علمى . و ما هم تابع فهم عرف هستيم . اگر فقيه بخواهد در فهم روايات دقايق علمى را وارد كند ، از بسيارى مطالب باز مىماند . بنابراين ، اگر عبارت « العُلماءُ وَرثَةُ الأنبِياءِ » را به عرف عرضه كنيم آيا در ذهن آنها مىآيد كه وصف عنوانى انبيا مراد است ، و فقط در همين وصف عنوانى تنزيل مىباشد ؟ يا اين‌كه اين جمله را اماره قرار مىدهد براى اشخاص ؟ يعنى اگر از عرف مردم سؤال شود فلان فقيه به منزلهء موسى و عيسى است يا نه ؟ جواب مىدهد طبق اين روايت آرى ، چون موسى و عيسى از انبيا هستند . يا اگر سؤال شود كه فقيه وارث رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم است يا نه ؟ مىگويد : آرى ، چون رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم از انبياست . بنابراين ، ما نمىتوانيم « انبيا » را وصف عنوانى بگيريم . خصوصاً چون به لفظ جمع است . اگر به لفظ مفرد مىآورد ، باز راهى براى آن احتمال بود ، ليكن وقتى كه گفتند « انبيا » و لفظ جمع آوردند ؛ يعنى كل فرد من الأنبياء ؛ نه اين‌كه كل فرد من الأنبياء بما هم انبيا كه نظر به وصف عنوانى باشد « 1 » ؛ و اين وصف عنوانى را از ساير اوصاف جدا كند ، و بگويد فقيه به منزلهء نبى است ؛ نه به منزلهء رسول ، و نه به منزلهء ولىّ . اين تجزيه و

--> ( 1 ) . « كلّ فردٍ مِنَ الأنبياءِ » يعنى هر كدام از انبيا با تمام مراتب و مسئوليت‌هايى كه برعهده دارد . و « كلّ فردٍ من‌َالأَنبِياءِ بما هُم أنبياء » يعنى هر كدام از انبيا تنها از اين نظر كه « نبى » است ؛ بدون لحاظ آن‌كه وظيفه امامت و ولايت هم بر عهده دارد يا نه .